Zichtbaar in de stad?
Makkelijk te vinden?
Ja
Kijk omlaag
De Aarde is de enige planeet die je nooit door een telescoop hoeft te zoeken: je staat er gewoon op. Toch is onze thuisplaneet voor iedere sterrenkijker veel belangrijker dan je zou denken. Ze is namelijk het platform van waaraf we alles bekijken, en dat platform draait, kantelt en reist met zo’n 30 kilometer per seconde rond de zon.
Omdat de aarde in ongeveer 24 uur om haar as draait, lijken de sterren ’s nachts langzaam van oost naar west over de hemel te schuiven. En omdat haar as zo’n 23,5 graad scheef staat, hebben we seizoenen. Dat bepaalt niet alleen of je een jas aan moet bij het waarnemen, maar ook welke sterrenbeelden je ziet: Orion hoort bij de winter, de Zomerdriehoek bij de zomer. Op de sterrenkaart zie je precies wat er vanavond boven Nederland staat.
De dampkring is tegelijk vriend en vijand. Ze beschermt ons, maar zorgt ook voor wolken, trillende lucht (de beruchte seeing) en, in de stad, voor een oranje gloed van al het straatlicht dat terugkaatst. Daarom kijk je vanuit de stad vooral naar heldere objecten zoals de maan en de planeten.
Wil je de aarde toch eens ‘aan de hemel’ zien? Dat kan op twee manieren, ook vanuit de stad. Kijk een paar dagen na nieuwe maan naar het smalle maansikkeltje: het donkere deel van de maan gloeit dan zwak op. Dat is aardschijn, zonlicht dat eerst door de aarde wordt weerkaatst. En bij een maansverduistering schuift de schaduw van de aarde over de maan, waardoor die koperrood kleurt.
Weerverschijnselen spotten op straat
Diezelfde dampkring levert ook overdag de mooiste lichtshows op. Je hebt er geen telescoop voor nodig en lichtvervuiling speelt geen rol: gewoon af en toe omhoog kijken als je over straat loopt. Een paar verschijnselen om op te letten:
Halo en bijzon
Zie je een dunne, sluierachtige bewolking voor de zon of de maan? Kijk dan of er een grote kring omheen staat. Dat is een 22°-halo, ontstaan doordat het licht wordt gebroken in piepkleine zeshoekige ijskristalletjes hoog in de lucht. Houd je arm gestrekt en spreid je hand: de afstand van duim tot pink is ongeveer even groot als de straal van de kring. Halo’s zijn in Nederland helemaal niet zeldzaam, ze vallen alleen weinig mensen op.
Soms zie je links of rechts van de zon, op dezelfde hoogte, een fel gekleurde vlek: een bijzon. De rode kant wijst altijd naar de zon. Bijzonnen zie je het best als de zon laag staat, dus in de ochtend of aan het eind van de middag.

De regenboog
Een regenboog ziet iedereen wel eens, maar weet je ook waar je moet zoeken? Met de zon in je rug, aan de kant waar het regent. De boog staat altijd zo’n 42 graden van het punt recht tegenover de zon. Staat de zon hoger dan 42 graden, zoals rond het middaguur in de zomer, dan zit de boog onder de horizon en zie je niets. Regenbogen zijn dus typisch iets voor de ochtend en de late middag.
Met een beetje geluk zie je er een tweede, zwakkere boog boven. Bij die bijregenboog zijn de kleuren omgedraaid: rood zit aan de binnenkant. En let eens op de lucht tussen de twee bogen: die is merkbaar donkerder. Dat heet de band van Alexander.

Lichtende nachtwolken
Een echte zomertip. In juni en juli kun je een tot twee uur na zonsondergang laag boven de noordelijke horizon soms blauwwitte, draderige wolken zien oplichten terwijl de rest van de lucht al donker is. Dit zijn lichtende nachtwolken, de hoogste wolken op aarde, op zo’n 80 kilometer hoogte. Daar worden ze nog door de zon beschenen terwijl het bij ons al schemert. Ze zijn helder genoeg om zelfs vanuit de stad te zien, als je maar een vrij uitzicht op het noorden hebt.

Kortom, de aarde is misschien niet het meest exotische hemellichaam, maar zonder haar draaiende, kantelende en soms bewolkte gedrag zou de lucht boven ons een stuk saaier zijn. Kijk dus niet alleen ’s nachts omhoog, maar ook gewoon overdag op weg naar de supermarkt.